Wat is een RI&E? Betekenis, verplichting en de link met BHV

Een RI&E is verplicht sinds 1994. Ik kom nog regelmatig bij bedrijven waar de RI&E ongeveer even oud is: opgesteld door de vorige eigenaar, met een plattegrond van het pand van vóór de verbouwing. Dus wat is een RI&E nu precies? De risico-inventarisatie en evaluatie is het document waarin je als werkgever alle risico's voor veiligheid en gezondheid in je bedrijf opschrijft, weegt op kans en ernst, en van een plan van aanpak voorziet. Verplicht voor iedere werkgever met personeel, op grond van artikel 5 van de Arbowet.

Ik ben BHV-trainer, geen arbodeskundige. Maar ik lees al 14 jaar de RI&E's van klanten, want daarin hoort te staan hoeveel BHV'ers een bedrijf nodig heeft en waar ze op moeten oefenen. Hieronder leg ik uit wat een RI&E is, wat erin moet, wanneer je hem moet laten toetsen en waarom je BHV-organisatie er direct van afhangt. Wil je meteen zien hoe een complete RI&E eruitziet, met tabellen? Dat staat in het uitgewerkte RI&E voorbeeld.

RI&E betekenis: wat is een risico-inventarisatie en evaluatie?

RI&E is de afkorting van risico-inventarisatie en -evaluatie. Die naam zegt precies wat het is. Eerst inventariseer je: waar kan in dit bedrijf iemand ziek worden of gewond raken? Dan evalueer je: hoe groot is die kans en hoe erg is het gevolg? En het derde deel zit niet in de afkorting maar is wel verplicht: het plan van aanpak, waarin staat wat je eraan doet, wie dat doet en wanneer.

Het gaat om alle arbeidsrisico's, niet alleen de zichtbare. Fysieke risico's zoals machines, werken op hoogte, gevaarlijke stoffen, lawaai, tillen en beeldschermwerk. Maar ook psychosociale arbeidsbelasting: werkdruk, agressie van klanten, pesten, ongewenst gedrag. In mijn ervaring staat dat laatste rijtje in de meeste RI&E's wel, maar heeft niemand het ooit met de medewerkers besproken.

Het doel is simpel: voorkomen dat mensen door hun werk iets overkomt. De RI&E is daarmee de basis van je hele arbobeleid. Alles wat je daarna regelt, van BHV tot werkplekinstructies, hoort erop terug te voeren.

Is een RI&E verplicht?

Ja. Elke werkgever met personeel is verplicht een RI&E te hebben. Dat staat in artikel 5 van de Arbowet en geldt sinds 1994. Er is geen ondergrens: één medewerker is genoeg. En "personeel" is breder dan je denkt:

• Vaste en tijdelijke medewerkers
• Uitzendkrachten en gedetacheerden
• Stagiairs en leerlingen
• Oproepkrachten en vakantiewerkers
• Vrijwilligers die structureel meewerken

De enige die geen RI&E nodig heeft is de zzp'er zonder personeel. Huur je als zzp'er iemand in, ook maar voor een dag, dan geldt de plicht.

Hoe het precies zit met de regels en de rol van de preventiemedewerker lees je op Arboportaal. Wat de wet verder van je vraagt rond noodsituaties staat in is BHV verplicht.

Wat kost het als je geen RI&E hebt?

Sinds 2021 controleert de Nederlandse Arbeidsinspectie strenger en legt ze bij het ontbreken van een RI&E direct een boete op, zonder eerst een waarschuwing te geven. De boetenormbedragen zijn €4.500 voor het ontbreken van een RI&E en €3.000 voor het ontbreken van een plan van aanpak. Kleine bedrijven betalen een percentage daarvan, oplopend met het aantal werknemers.

Dat klinkt als een bedrag waar je een keer je schouders over ophaalt. Het echte risico zit ergens anders. Gebeurt er een ongeval en blijkt dat je het risico nooit hebt geïnventariseerd, dan sta je als werkgever heel zwak: bij de inspectie, bij de verzekeraar en bij de rechter. Een RI&E is je bewijs dat je erover hebt nagedacht.

Waaruit bestaat een RI&E? De drie onderdelen

Een complete RI&E heeft altijd dezelfde opbouw. Kort, want de uitgewerkte versie met voorbeeldtabellen staat in het RI&E voorbeeld.

1. De inventarisatie. Per werkplek (niet per functie) schrijf je op welke risico's er zijn, wie eraan blootstaat en welke maatregelen je al hebt genomen. Je loopt letterlijk door je pand. Wie dat achter een bureau doet, mist de kabel over de vloer en de stelling die niet vastzit.

2. De evaluatie. Je weegt elk risico op twee vragen: hoe groot is de kans en hoe ernstig is het gevolg? Zo weet je wat je eerst aanpakt. Een risico dat zelden voorkomt maar dodelijk kan zijn, staat boven een risico dat elke dag voorkomt maar een pleister kost.

3. Het plan van aanpak. Per risico: welke maatregel, wie is verantwoordelijk, wanneer is het klaar. Dit onderdeel is wettelijk verplicht en het eerste wat een inspecteur openslaat. Zonder naam en datum is het geen plan maar een wensenlijst.

Daarnaast eist de wet aandacht voor bijzondere groepen (jongeren onder de 18, zwangere medewerkers, uitzendkrachten, mensen die alleen werken) en moet erin staan hoe medewerkers de preventiemedewerker of een arbodeskundige kunnen bereiken.

Hoe stel je een RI&E op? Vier mogelijkheden

Met een erkend branche-instrument. Voor de meeste branches bestaat een digitale RI&E via het Steunpunt RI&E: een vragenlijst die de risico's van jouw sector afloopt en automatisch een plan van aanpak oplevert. Voor kleine bedrijven bijna altijd de slimste route, ook omdat het je de toetsing kan besparen (zie hieronder). Hoe branche-risico's doorwerken in je BHV lees je in BHV in de bouw en BHV in de horeca.

Zelf, met je preventiemedewerker. Mag, als die persoon voldoende deskundig is voor de risico's in jouw bedrijf. Een kantoor met vijftien mensen komt daar prima mee weg. Een werkplaats met machines en gevaarlijke stoffen niet.

Laten maken door een arbodeskundige. Verstandig bij complexe processen, veel locaties of specifieke gevaren. Kost geld, levert een frisse blik op.

Een combinatie. Starten met het branche-instrument en aanvullen met wat alleen bij jou speelt. In de praktijk doen de meeste bedrijven dit, en terecht.

Wat níet werkt: de RI&E laten genereren. Ik had een klant die de zijne met AI had gemaakt. De Arbeidsinspectie keurde hem af omdat er essentiële onderdelen ontbraken. AI kan helpen met de structuur, maar de risico's inventariseer je op de werkvloer, niet in een chatvenster. Waarom een voorbeeld ook geen kopie is, leg ik uit in het RI&E voorbeeld.

RI&E toetsing: wanneer is die verplicht?

In de meeste gevallen moet een gecertificeerde arbokerndeskundige of arbodienst je RI&E en plan van aanpak toetsen. Die controleert of alle risico's erin staan, of de juiste richtlijnen zijn gebruikt en of het plan van aanpak klopt. Er zijn twee uitzonderingen:

• Je hebt maximaal 25 werknemers en gebruikt een erkend branche-RI&E-instrument. Dan hoeft toetsing niet.
• Al je personeel samen werkt maximaal 40 uur per week. Dan volstaat de Checklist Gezondheidsrisico's, zonder toetsing.

Val je buiten die uitzonderingen, dan is toetsing verplicht. De kosten liggen niet vast; vraag een paar offertes op. En ook als het niet verplicht is, kan een blik van buiten geen kwaad. Iemand die jouw pand voor het eerst ziet, ziet dingen die jij al jaren niet meer ziet.

Hoe vaak moet je de RI&E updaten?

De vraag hoe vaak RI&E updaten nodig is, krijg ik veel. De wet noemt geen termijn, maar zegt dat de RI&E actueel moet zijn. In de praktijk betekent dat: bijwerken zodra er iets verandert dat de risico's raakt.

• Een verhuizing of verbouwing (die plattegrond, weet je nog)
• Een nieuwe machine, een nieuw werkproces of nieuwe stoffen
• Groei of krimp van het personeel, nieuwe ploegendiensten
• Een ongeval of bijna-ongeval
• Nieuwe wetgeving of nieuwe inzichten over een risico

Mijn advies: plan één vast moment per jaar om de RI&E na te lopen, en koppel dat aan de BHV-herhaling. Tijdens die training lopen we door het pand en komen nieuwe risico's vanzelf boven. Een RI&E die al drie jaar niet is opengeslagen, is voor de inspectie een RI&E die er niet is.

De relatie tussen RI&E en BHV

Dit is het stuk waar ik in beeld kom, en het stuk dat de meeste RI&E's overslaan. Zonder RI&E kun je je bedrijfshulpverlening niet inrichten. De wet zegt namelijk nergens hoeveel BHV'ers je nodig hebt: dat volgt uit je risico's. "1 op 50" is een fabel die hardnekkig blijft rondzingen; hoeveel BHV'ers je echt nodig hebt bepaalt je RI&E.

Uit de RI&E volgt concreet:

• Hoeveel BHV'ers, en waar ze moeten zijn. Werkt 80% van je mensen buiten de deur, dan beschermt één BHV'er op kantoor niemand.
• Welke scenario's ze moeten kunnen. Een magazijn met een stapelaar oefent iets anders dan een kantoor met een koffieautomaat.
• Welke middelen er moeten hangen: type blusmiddelen, of je een AED nodig hebt, en waarmee je de BHV-koffer aanvult.
• Hoe je ontruimt. Het ontruimingsplan en het BHV-plan zijn de uitwerking van de noodsituaties uit je RI&E.

Daarom vraag ik voor elke training naar de RI&E van de klant. Staat daar "werken op hoogte" en "alleen werken in kruipruimtes", dan oefenen we een collega die van een ladder is gevallen en iemand die bewusteloos in een kruipruimte ligt. Niet een standaardriedeltje uit een cursusboek, maar de situaties die bij jullie kunnen gebeuren, met de mensen die er die dag ook echt zouden staan.

Van RI&E naar een BHV-organisatie die werkt

Een RI&E is geen papieren verplichting, het is de bron voor alles wat je daarna regelt. Heb je hem op orde, dan weet je precies hoeveel BHV'ers je nodig hebt en wat ze moeten kunnen. Precies daar trainen wij op: op jullie eigen locatie, met de scenario's uit jullie eigen RI&E.

In de BHV Basiscursus (€160 p.p.) leert je team eerste hulp, brand bestrijden, ontruimen en reanimeren met AED, afgestemd op de risico's die in jullie RI&E staan. Actuele prijzen vind je op de cursuspagina, of bereken direct je prijs. Grotere groep? Dan kijken we samen wat er mogelijk is.

Eén stap voor vandaag: zoek je RI&E op en kijk naar de datum. Is hij ouder dan je laatste verbouwing, nieuwe machine of personeelsgroei? Dan weet je wat je te doen staat.