AED gebruiken: zo werkt het écht (stappenplan van een trainer)

Kan ik iets fout doen met een AED? Dat is de vraag die ik in bijna elke training krijg. Het antwoord: nee. Een AED gebruiken kan iedereen, ook zonder certificaat, en het apparaat geeft alleen een schok als dat nodig is. De enige echte fout is hem laten hangen terwijl er iemand op de grond ligt.

Ik geef al 14 jaar BHV-trainingen en heb duizenden mensen met een AED zien oefenen. Hieronder mijn complete AED-stappenplan, de fouten die ik steeds terug zie komen en hoe het juridisch zit. Geen medisch jargon, gewoon zoals ik het in de trainingszaal ook uitleg.

Wat is een AED en wanneer gebruik je hem?

Een AED (Automatische Externe Defibrillator) is een draagbaar apparaat dat bij een hartstilstand een elektrische schok kan geven om het hartritme te herstellen. Het slimme eraan: de AED analyseert zélf of een schok nodig is. Is dat niet zo, dan komt er geen schok, hoe hard je ook op de knop drukt.

Het apparaat praat tegen je alsof je zes bent. En dat is precies goed, want in paniek bén je weer zes.

Zo herken je een hartstilstand

Je gebruikt een AED alleen bij een hartstilstand. Die herken je zo:

• Het slachtoffer reageert niet op aanspreken of schudden
• Er is geen normale ademhaling (niets, of alleen rochelen; dat rochelen heet een gasp en is géén ademhaling)
• Het slachtoffer is bewusteloos

Let op het verschil met een hartaanval: daarbij klopt het hart nog, maar is de bloedtoevoer naar het hart belemmerd. Bij een hartstilstand pompt het hart geen bloed meer rond. Een hartaanval kán overgaan in een hartstilstand, vandaar de verwarring.

Waarom elke minuut telt

Bij een hartstilstand daalt de overlevingskans met zo'n 10% per minuut dat er niets gebeurt. Na een paar minuten zonder zuurstof beginnen hersencellen af te sterven. De ambulance is er gemiddeld pas na 8 tot 10 minuten. Reken maar uit: jij bent er nu. Daarom begin je altijd direct met reanimeren en laat je iemand anders de AED halen.

Stappenplan: zo gebruik je een AED

Stap 1: Check de situatie en bel 112

Eigen veiligheid eerst. In mijn trainingen onthouden mensen dat als "ikke, ikke, ikke, en de rest kan stikken". Klinkt bot, maar een tweede slachtoffer helpt niemand. Dus: is de omgeving veilig? Dan:

• Roep het slachtoffer aan en schud aan de schouders
• Check maximaal 10 seconden de ademhaling: kijken, luisteren, voelen
• Bel 112 (of wijs iemand aan: "Jij belt 112!")
• Stuur iemand anders om de AED: "Jij haalt de AED!"

Wijs mensen persoonlijk aan. Roep je "kan iemand 112 bellen?", dan kijkt iedereen naar elkaar en belt niemand.

Stap 2: Begin direct met reanimeren, wacht niet op de AED

• Handen midden op de borstkas
• 30 keer stevig drukken: 5 tot 6 centimeter diep, 100 tot 120 keer per minuut
• Daarna 2 beademingen (als je dat kunt en wilt)
• Herhaal die 30:2 tot de AED er is. Dit is het protocol volgens de richtlijnen van de Nederlandse Reanimatie Raad

De volledige volgorde van handelen, van aanspreken tot stoppen, staat in de reanimatie stappen op een rij.

Dat tempo van 100 tot 120 per minuut is exact het ritme van Stayin' Alive: de enige situatie waarin de Bee Gees levens redden. En druk écht door, want 5 centimeter is dieper dan je denkt. Te zacht drukken is de meest gemaakte fout die ik in trainingen zie.

Stap 3: Zet de AED aan en doe wat hij zegt

Zodra de AED er is: openen en aanzetten (sommige starten vanzelf bij het openen van de klep). Vanaf dat moment neemt het apparaat de regie en vertelt hij je letterlijk wat je moet doen. Blijf ondertussen reanimeren tot de AED zegt dat je moet stoppen.

Stap 4: Plak de elektroden op de blote borstkas

• Ontbloot de borstkas. Knip of scheur kleding open als het moet, dit is niet het moment voor beleefdheid
• Droog een natte huid af
• Plak elektrode één rechtsboven, onder het sleutelbeen
• Plak elektrode twee linksonder, op de ribbenkast onder de borst
• Op de elektroden staat een tekening met de juiste plek. Volg die gewoon
• Druk ze stevig aan

Bijzonderheden:

• Borsthaar: trek de elektroden er in één ruk af (het haar komt mee) en plak nieuwe, of scheer snel. In veel AED-tassen zit een scheermesje
• Pacemaker of ICD (zichtbaar als een bultje onder de huid, meestal onder het sleutelbeen): plak minimaal 8 centimeter ernaast
• Sieraden: een ketting die in de weg hangt schuif je opzij, verder geen tijd aan verspillen

Stap 5: Analyse, niemand aanraken

De AED analyseert nu het hartritme en zegt: "Analyseren, patiënt niet aanraken." Dat meen je serieus te nemen, want aanraken verstoort de meting. Kijk om je heen en zeg het hardop tegen omstanders.

Stap 6: Schok toedienen als de AED dat zegt

Adviseert de AED een schok, dan:

• Roep hardop: "Iedereen los!"
• Kijk of dat ook echt zo is
• Druk op de knipperende schokknop (volautomatische AED's schokken zelf)

Zegt de AED "geen schok geadviseerd"? Dan is een schok op dit moment niet zinvol en ga je direct door met reanimeren. Dat is geen slecht teken van jouw handelen. Het hartritme bepaalt, niet jij.

Stap 7: Direct doorgaan met reanimeren

Meteen na de schok (of na "geen schok"): handen terug op de borst en door met 30:2. De AED analyseert elke 2 minuten opnieuw en zegt wanneer je moet stoppen.

Stap 8: Volhouden tot de professionals het overnemen

Reanimeren, analyse, eventueel schok, reanimeren. Dat blijf je doen tot de ambulance het overneemt. Nog twee dingen:

• Wissel af als je met meerdere mensen bent. Reanimeren is topsport, na 2 minuten ben je op
• Laat de elektroden zitten, ook als het slachtoffer bijkomt, want het hart kan opnieuw in een gevaarlijk ritme schieten

De fouten die ik in trainingen steeds terug zie

Na 2.000+ trainingen ken ik ze allemaal. Dit zijn de hardnekkigste:

Aarzelen. Verreweg de grootste. Mensen zijn bang iets fout te doen en doen daarom níets. Onthoud: niets doen is de enige echte fout. Alles wat jij doet, vergroot de kans.

Stoppen met reanimeren terwijl iemand de AED haalt. De borstcompressies gaan dóór. Je onderbreekt alleen als de AED daarom vraagt.

Te zacht en te langzaam drukken. 5 tot 6 centimeter diep, 100 tot 120 per minuut. Ja, je hoort of voelt soms iets kraken van het kraakbeen. Dat is naar, maar gebroken ribjes genezen. Een hart dat niet meer pompt niet.

Het slachtoffer aanraken tijdens analyse of schok. Communiceer hardop en check visueel.

De AED te vroeg uitzetten. Aan laten, elektroden erop, tot de ambulance er is.

Precies dit soort dingen oefenen we in de BHV-training, net zo lang tot je handen het onthouden, ook als je hoofd in paniek is.

Mag iedereen een AED gebruiken?

Ja. In Nederland mag letterlijk iedereen een AED gebruiken: geen diploma, geen certificaat, geen BHV-pas nodig. Het apparaat is ontworpen voor mensen die het nog nooit gedaan hebben.

En de angst voor juridische gevolgen? Onterecht. Wie in goed vertrouwen eerste hulp verleent, hoeft in de praktijk niet te vrezen voor aansprakelijkheid, ook niet als er iets niet perfect gaat. Sterker nog: de wet verwacht juist dat je iemand in levensgevaar helpt als dat kan zonder gevaar voor jezelf. De juridische risico's zitten dus eerder in wegkijken dan in helpen.

Waarom dan toch trainen? Omdat het verschil niet in de bevoegdheid zit, maar in het zelfvertrouwen. Getrainde mensen komen sneller in actie, drukken dieper en raken minder in paniek. Het certificaat is het bewijs, niet het doel. Wij trainen mensen zodat ze dúrven te handelen.

En op de werkvloer?

Voor bedrijven ligt het anders: de Arbowet verplicht werkgevers om bedrijfshulpverlening te organiseren. Hoeveel BHV'ers je nodig hebt? Dat bepaalt je RI&E, niet de fabel "1 op 50" die hardnekkig blijft rondzingen (hier leg ik uit hoe dat zit).

AED gebruiken in bijzondere situaties

Kinderen (vanaf 1 jaar): gebruik kinderelektroden als die er zijn, anders gewone elektroden. Bij een smalle borstkas: zorg dat de elektroden elkaar niet raken (eventueel één op de borst, één op de rug). Pas ook je compressies aan: bij baby's twee vingers, bij kinderen één hand.

Zwangere vrouwen: gewoon de AED gebruiken, normale elektrodenposities, normaal protocol. De beste kans voor het kind is een moeder die gereanimeerd wordt.

Water: trek het slachtoffer eerst uit het water, droog de borst af en zorg dat je zelf niet in een plas staat. Regen? Bescherm de AED als het kan, maar laat het je niet vertragen.

Pacemaker of ICD: elektroden minimaal 8 cm van het implantaat. Een ICD kan zelf ook een schok afgeven; je voelt dan een kort rukje in het lichaam van het slachtoffer. Gewoon doorgaan.

Hangt jullie AED wel op de goede plek?

Een AED redt alleen levens als hij er ook echt is op het moment dat het nodig is. In trainingen loop ik altijd een rondje door het pand, en verrassend vaak weet niemand precies waar de AED hangt, of zit de kast op slot en is de sleutel zoek. De AED-kast openmaken is niet strafbaar. Hem dicht laten terwijl iemand op de grond ligt eigenlijk wel.

Checklist voor op de werkvloer:

• Vanaf elke plek in het gebouw binnen 60 seconden te bereiken
• Zichtbaar, met groene AED-bordjes ernaartoe
• Iedereen weet waar hij hangt (niet alleen de BHV'ers)
• Maandelijks checken: brandt het groene controlelampje?
• Vervaldatum elektroden (2 tot 5 jaar) en batterij (4 tot 7 jaar) in de gaten houden. Zet het in je BHV-plan
• Registreer de AED bij HartslagNu, zodat de meldkamer hem ook kan inzetten bij een hartstilstand in de buurt

Leren met je handen, niet uit een artikel

Dit artikel geeft je de kennis. Maar eerlijk: een AED gebruiken leer je niet door erover te lezen. Je leert het door het te doen, op je eigen werkvloer, met je eigen collega's en jullie eigen AED. Precies daarom trainen wij altijd op locatie: geen PowerPoint, maar aan de slag.

In de BHV Basiscursus (€160 p.p.) en de BHV Herhaling (€110 p.p.) oefent iedereen met reanimatie en de AED tot het erin zit. Actuele prijzen en mogelijkheden vind je op de cursuspagina's, of bereken direct je prijs. Grotere groep? Dan kijken we samen wat er mogelijk is.

Eén ding nog over herhalen: onderzoek laat zien dat reanimatievaardigheden na een jaar zonder oefenen flink wegzakken. Eén herhaling per jaar is het minimum. Wie het echt wil kunnen als het erop aankomt, oefent vaker en korter.